Ryngrafy

Popularne motywy ryngrafów

Wszystkie zachowane do dnia dzisiejszego zabytki , zarówno ryngrafów jak i kaplerzy, posiadają na jednej stronie wizerunek Madonny. Jest to najczęściej, a od czasów obrony klasztoru jasnogórskiego w 1665 r. staje się to regułą, Matka Boska Częstochowska, aczkolwiek we wcześniejszych umieszczano wizerunki Matki Boskiej Ostrobramskiej, Poczajowskiej, Kodeńskiej i innych. Popularność wizerunków Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostrobramskiej stanowi potwierdzenie wpływów wschodnich na kult maryjny w Polsce. Oba z tych wizerunków są bowiem bizantyjskimi ikonami.

Początki ryngrafu w Polsce

Patronką rycerstwa, a później zbrojnej szlachty w Europie była Matka Boska Niepokalanego Poczęcia. Z tego powodu, aż do czasu reformacji, a w szczególności Wojny Trzydziestoletniej kult maryjny w obrębie całego Starego Kontynentu był kultem uniwersalnym, przejawiający się w podobnych dla całej warstwy rycerskiej i szlacheckiej praktykach. W związku z nasilaniem się reformacji i kontrreformacji XVII wiek przyniósł różnicowanie się praktyk związanych z kultem maryjnym.
Kształtowanie się specyfiki polskiego kultu maryjnego przypada na okres panowania Władysława IV Wazy, co związane było z rozprzestrzenieniem się protestantyzmu, wpływami jezuickimi oraz oddziaływaniem chrześcijaństwa obrządku wschodniego. Od tego czasu kult maryjny zaczyna ubierać się w szatę symboli i cech rodzimie polskich.

Kaplerz

Popularną w kraju egzemplifikacją symboli kultu maryjnego był kaplerz, czyli dwustronny obrazek, rytowany lub malowany olejem na miedzi.
Kaplerz pierwotnie zawieszany był na ścianach namiotów i kwater wojskowych lub szyi wojskowych pod szatą czy zbroją. Na wygląd kaplerza miały wpływ zarówno kultura zachodnio- europejska, jak i wschodnia. Protoplastami kaplerza były: pochodzący jeszcze z czasów wieków średnich medalik dewocyjny odlewany z cyny oraz ruska ikona malowana na miedzianej blasze. Oba przedmioty kultu były stosunkowo dużych rozmiarów i wagi, w związku z czym nie nadawały się do noszenia podczas bitew. Chęć posiadania przez wojskowych symboli maryjnych podczas walki przyczyniła się do wytworzenia formy kaplerza, zwanego także szkaplerzem.

Szkaplerz

Szkaplerz był wielkości dłoni, posiadał kształt owalny, kwadratowy lub prostokątny, wykonany był z blachy miedzianej z wyrytym i malowanym olejno wyobrażeniem Matki Boskiej. Do zawieszania go na szyi pod zbroją lub szatą służył powróz lub rzemień. Szkaplerz przechowywany był w skórzanych lub atłasowych pokrowcach, które miały zabezpieczyć go przed wycieraniem się i wpływem ludzkiego potu.
W połowie XVII w. kaplerze powoli zanikały, aby powrócić w nieco innej formie w wiekach XIX i XX. W ich miejsce wchodziły nowe przejawy manifestowania kultu maryjnego.

Ryngraf

Husaria i niektóre oddziały pancerne ozdabiały zbroję mosiężną płaskorzeźbą z wizerunkiem Madonny, najczęściej Niepokalanego Poczęcia. Inne rodzaje wojska zaczęły w drugiej połowie XVII w. nosić ryngrafy. Początkowo zaczęto kaplerze noszone dotychczas pod szatą umieszczać na wierzchniej stronie zbroi. Tak zaczęła rodzić się forma ryngrafu, który jako unikatowy polski dewocjonał przetrwał do współczesności. Polskie ryngrafy dewocyjne zwyczajowo nazywane były „konfederackimi”, od konfederacji barskiej (1768-72).
Ryngraf jednak nie pochodził rdzennie z Polski, jego korzenie wywodzą się z Europy Zachodniej. Początkowo europejskie ryngrafy ozdabiane były herbami oraz inicjałami monarchów lub dowódców, a nie jak to przetrwało do dnia dzisiejszego symbolami religijnymi (wyjątek stanowił krzyż, wykorzystywany już XVII w. do ozdoby ryngrafów).

Wiek XIX

W XIX wieku ryngraf stracił na swojej popularności. Z rzadka można odnaleźć przedmioty z okresu powstańczego 1863-1864, niemniej jednak trudno jednoznacznie stwierdzić czy były one noszone przez powstańców czy też spełniały rolę patriotyczno-dewocjonalno-pamiątkową.

Wiek XX

I Wojna Światowa

I Wojna Światowa stała się okresem renesansu dla ryngrafu. Charakterystyczną cechą ryngrafów z tego okresu jest ich różnorodność. Cechy wspólne wszystkich obiektów z tego okresu dotyczą jedynie podstawowych elementów, tak jak:
kształtu – nawiązującego do „obojczyka” zbroi,
centralnie umieszczony wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej i Orła Polskiego.
Najstarszym ryngrafem tego typu jest ryngraf, który Józefowi Piłsudski otrzymał od oficerów sztabu I Brygady Legionów Polskich z okazji jego imienin w 1916 r. Ten pamiątkowy ryngraf można obejrzeć w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.

20-lecie międzywojenne

W okresie międzywojennym kult maryjny w Polsce był bardzo silny. Ryngraf, ale już ten dewocyjny, otrzymał więc bardzo mocną pozycję w Wojsku Polskim. Nowo mianowani oficerowie byli nim obdarowywani podczas promocji. Ryngrafy stanowiły w wojsku częsty sposób wyrażania uznania dla dowództwa. Duże znaczenie ryngrafu w wojsku znalazło swój wyraz w projektach odznak pułkowych, na przykład pamiątkowa odznaka 85 Wileńskiego Pułku Piechoty – to orzeł trzymający w szponach złoty ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej.
W okresie międzywojennym obserwujemy również rosnące zainteresowanie ryngrafem niezwiązanym z wojskiem. Symbolikę ryngrafu wykorzystało harcerstwo. Ponadto już wtedy, nawiązując do tradycji rycerskiej, stał się symboliczną pamiątką z okazji ważnych uroczystości, takich jak Chrzest Święty czy I Komunia Święta.

II Wojna Światowa

Tradycja ryngrafów był kontynuowano w okresie II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. wielu oficerów i żołnierzy zabrało na wojnę bliskie sercu pamiątkowe ryngrafy. Czego dowodem było odnalezienie w Lesie Katyńskim wśród rozmaitych pamiątek i dokumentów również ryngrafów. W konspiracyjnej armii na terenie kraju w latach wojny tylko w Armii Ludowej nie kultywowano tradycji związanej z noszeniem czy darowywaniem ryngrafów. Narodowe Siły Zbrojne potocznie nawet nazywano „ryngrafowym wojskiem”. Na koniec warto wspomnieć, iż podczas pobytu żołnierzy polskich na Środkowym Wschodzie generał Polskiego II Korpusu Władysław Anders złożył pamiątkowy ryngraf w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie.
Trudne czasy powojenne w komunistycznej Polsce całkowicie wyeliminowały ryngrafy z wojska, mimo to do dnia dzisiejszego ryngraf jest uznaną pamiątką.

Grafiki i zdjęcia użyte w tekście pochodzą z:

• http://pl.wikipedia.org/
• http://commons.wikimedia.org/
• http://www.czestochowa.um.gov.pl/
• http://www.naukowy.pl/
• http://www.sztuka.pl/